Neolit (zob. neo, lit), końcowy okres epoki kamienia (poprzedzający epokę brązu), trwający od około 5500 do 2300 p.n.e. jego początek wiąże się z pojawieniem gospodarki wytwarzającej. W neolicie pojawiają się nowe techniki obróbki kamienia, jak gładzenie i wiercenie otworów. Człowiek zaczyna uprawiać dziko rosnące zboża i udomawiać zwierzęta. Proces ten nazwano "rewolucją neolityczną".
Zaczyna rozwijać się uprawa takich roślin jak: pszenica, proso, jęczmień, groch, soczewica i żyto, oparta na gospodarce żarowo-kopieniaczej (zobacz rolnictwo). Pod koniec neolitu następuje wprowadzenie orki sprzężanej.
Rozpoczyna się udomowienie i hodowla: owiec, kóz, bydła i świń. Zaczynają się rozwijać nowe technologie: wypalanie naczyń, tkactwo, kopalnictwo krzemienia, dalekosiężna wymiana różnorodnych surowców i wytworów.
Rozwijają się kulty religijne - prawdopodobnie kult Wielkiej Matki jako bóstwa płodności (figurki kobiece) i kult słońca (toporki, motywy krzyża wpisanego w koło). Zobacz na ten temat także: religie prehistoryczne. W tym okresie powstaje także monumentalna budowla w Stonehenge.
Od ok. 4500 p.n.e. rozwija się kultura megalityczna w Europie (zobacz: megalit). Powstają rozległe osiedla (w Polsce o powierzchni 6-12 ha), niekiedy o charakterze obronnym.
Do ważniejszych kultur tego okresu zalicza się kulturę badaryjską i kulturę Halaf.
Neolit w Polsce
Na terenach Polski neolit trwał w latach 5200-1900 p.n.e. Do kultur tej epoki zalicza się:
kultury pucharów dzwonowatych
Umiejętność uprawy roślin i hodowli zwierząt, na tereny Polski przyniosła ludność kultury ceramiki wstęgowej rytej, w V tysiącelciu p.n.e. To ona przyniosła ze sobą z okolić środkowego Dunaju umiejętność wyrobu ceramiki. Należała do kultur naddunajskich i przenikała na północ przez Bramę Morawską i przełęcze Karpat i Sudetów. Do tej kultury zalicza się między innymi stanowisko archeologiczne w Olszanicy pod Krakowem i w Brześciu Kujawskim. W IV tyciąclecia p.n.e. pojawiła się na terenach polskich ludność z kręgu kultur lendzielskich. W III tysiącleciu p.n.e. napłnęła ludność z kręgu kultur nadcisańskich, a po niej ludność z kręgu kultur ceramiki promienistej.
Na terenach Warmii i Mazur, w III tysiącleciu p.n.e. rozprzestrzeniła się ludność kultury ceramiki dołkowo-grzebykowej. Między latami 3500 - 1900 p.n.e. pojawiła się kultura pucharów lejkowatych, do niej się zalicza odkryte ślady zamieszkania na Ostrowie Lednickim. Na ten okres przypada początek eksploatacji kopalni krzemienia w Krzemionkach w Górach Świetokrzyskich. W Bronocicach odkryto naczynie glinane datowane na 3491 - 3060 p.n.e., na którym widnieje wyryty pojazd, uznany za najstarszy na świecie środek lokomocji poruszający się na kołach. W połowie III tysąclecia p.n.e. pojawiła się ludność kultury ceramiki sznurowej, zajmująca się głównie pasterstwem. Miedzy latami 2700 - 2000 p.n.e. pojawiła się kultura amfor kulistych. Pod koniec neolitu, na tereny płudniowej Polski dotarła, z Czech i Moraw, ludność kultury pucharów dzwonowatych.