Cenzura to ograniczenie prawa do wypowiedzi jednej osoby przez inną. Istnieje od zarania ludzkości.
Cenzura w starożytności, w średniowieczu, w dobie druku
Wkrótce po usprawnieniu Gutenberga władcy wprowadzili obowiązek posiadania zezwoleń na druk celem ograniczenia wpływu słowa drukowanego (BartholomĂŠ de Las Casas)
Jest to również ograniczanie przez państwo podstawowych praw człowieka â prawa do wolności słowa i wolności prasy, pod różnymi pretekstami.
Cenzura może być:
instytucjonalna â w danym kraju istnieje specjalna instytucja, która zajmuje się kontrolą i dopuszczaniem (lub nie) do przekazu wszelkich publikacji, filmów, itp.
prawna â w danym kraju istnieje prawo zakazujące publikowanie określonych treści pod groźbą rozmaitych kar, które są egzekwowane na normalnej drodze prawnej czyli przez zwykłe organy ścigania i sądy.
prewencyjna â polegająca na kontrolowaniu wszelkich przekazów zanim zostaną one opublikowane i zakazie publikowania czegokolwiek bez zgody odpowiedniej instytucji cenzurującej.
represyjna â polegającej na ściganiu, karaniu i ew. wycofywaniu z obiegu materiałów objętych cenzurą, jednak bez cenzurowania ich przed publikacją.
wewnętrzna â odbywająca się nie na mocy prawa lecz wewnątrz wydawnictw czy stacji telewizyjnych i polegająca na kontrolowaniu publikacji przez właścicieli mediów.
polityczna â ograniczenia wolności słowa dotyczących polityki, szczególnie krytyki władz.
religijna â ograniczenia publikacji krytykujących pewną religię â zarówno jej dogmaty jak i bardziej przyziemne sprawy typu postępowanie kleru czy sprawy finansowe
W krajach demokratycznych nie ma cenzury prewencyjnej i instytucjonalnej.
W większości z nich jednak występują różne formy cenzury represyjnej,
głównie jako pozostałości po czasach niedemokratycznych.
Są one jednak rzadko stosowane w praktyce.
W niektórych krajach, takich jak np. Stany Zjednoczone cenzura jest całkowicie zabroniona przez pierwszą poprawkę do Konstytucji.
W praktyce ma się to jednak różnie.
W Polsce po II wojnie światowej funkcjonowała cenzura prewencyjna pod nazwą Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk (powołany dekretem z 1946, a od lipca 1981 â Główny Urząd Kontroli Publikacji i Widowisk. Instytucja ta zajmowała się kontrolą absolutnie wszystkich publikacji, drukowanych we wszystkich drukarniach w całym kraju, a także absolutnie wszystkich publicznych przedstawień teatralnych, estradowych itp., oraz wszystkich polskich audycji radiowych i telewizyjnych.
Wszędzie tam gdzie pojawia się cenzura pojawia się natychmiast podziemna działalność wydawnicza (tzw. drugi obieg).
Za swoistą odmianę cenzury można uznać stosowane w Polsce przez wszystkie lata powojenne aż do 1989 (a także w innych krajach "obozu socjalistycznego") zagłuszanie zagranicznych radiostacji uznanych przez władze państwa za nieprawomyślne: Radio Wolna Europa, Głos Ameryki. Pewien wpływ na zmniejszenie się znaczenia cenzury i zagłuszania miał rozwój telewizji, a zwłaszcza â w latach 80. â telewizji satelitarnej. Był wprawdzie pomysł, aby wzorem niektórych innych krajów "obozu" wprowadzić w Polsce system zezwoleń na instalację anten satelitarnych, ale skończyło się to na nieśmiałymi próbach ograniczeń, wprowadzanych przez co bardziej chcących się przypodobać władzom zarządców budynków, a uzasadnianych bądź to względami estetycznymi, bądź to względami bezpieczeństwa.
Osobnym zagrożeniem jest cenzura wewnętrzna, jednak tak długo jak długo istnieje rzeczywiście wolny i niezmonopolizowany rynek mediów, nie stanowi ona większego problemu. To czego nie opublikuje jeden wydawca, skwapliwie wykorzysta inny.
Internet przyczynił się do poprawy sytuacji w tym względzie.
Zobacz też: