Apokryf, (gr. απόκρυφος, apkryphos - ukryty, tajemny), Apokryfy - okrelenie uywane w stosunku do tekstw religijnych i filozoficznych w hellenistycznych religiach misteryjnych i systemach filozoficznych o charakterze hermetycznym, ktre byy szeroko rozpowszechnione a do schyku staroytnoci na terenie cesarstwa rzymskiego, szczeglnie w jego wschodniej czci w postaci nurtu religijnego zwanego gnostycyzmem. Termin 'apokryf' w tych krgach filozoficzno-religijnych oznacza, e do poszczeglnych ksig maj dostp tylko osoby wtajemniczone, posiadajce okrelon wiedz (gnosis), niedostpn dla profanw.
Z punktu widzenia judaizmu i chrzecijastwa apokryfami okrelano pisma niepewnego pochodzenia, ktre nie zostay przyjte do kanonu pism witych.
We wczesnym chrzecijastwie i to w jego najwczeniejszym okresie pimiennym, tego rodzaju ksigi zostay odrzucone, gdy uznano, e nie zostay one napisane bezporednio pod wpywem Ducha witego.
Kryteriami, jakimi kierowano si przy odrzuceniu tego rodzaju pism byy m.in.
niepewne pochodzenie danego tekstu, a wic nie gwarantujcego przekazu od apostoa - ucznia Jezusa;
niezgodno doktrynalna z powszechnymi zasadami wiary, przy czym nie chodzio tutaj tylko o pen niezgodno, ale o wtpliwe sformuowania czy teorie zawarte w danej ksidze czy pimie;
wtki mitologiczne lub wrcz fantastyczne zawarte w tekcie.
W judaizmie posugiwano si rwnie okreleniem „ksigi ukryte” (od hebr.ganaz – ukrywa, chowa) w odniesieniu do zniszczonych i zuytych rkopisw ksig uywanych np. w synagogach oraz do tekstw, ktre rabini odrzucili z powodw doktrynalnych lub innych, ale w odrnieniu od chrzecijastwa, te ksigi dalej uwaano za wite.
Kanon witych ksig (chocia pojcie „kanon” jako takie w odniesieniu do witych ksig nie funkcjonowao) w judaizmie, okrelono u schyku I w. n.e., w nowym orodku studiw nad Tor (tzw. akademia hebrajska) znajdujcym si na terenie Palestyny w miejscowoci Jamni (Jawne). Do witych ksig zaliczono te, ktre spisane byy po hebrajsku lub aramejsku – w sumie 39 ksig. Odrzucono teksty greckie (przede wszystkim Septuagint) i inne okrelajc je mianem pism zewntrznych (ha-chiconim). W ten sposb powsta tzw. kanon hebrajski, ktry obejmowa mniejsz liczb ksig ni Septuaginta (zawierajca 46 ksig) na ktrej oparo si chrzecijastwo. Rnica midzy w/w kanonem hebrajskim, a Septuagint to siedem ksig, ktre wzbudzay wtpliwoci, co do przynalenoci do kanonu, ju we wczesnym okresie chrzecijastwa, a do V w. n.e. Ostatecznie te 7 ksig uznano w Kociele katolickim jako wite dopiero w XVI w., gdy Sykstus ze Sieny nazwa je deuterokanonicznymi. Takiego rozwizania nie przyj jednak protestantyzm, ktry swj kanon opar na kanonie hebrajskim, a 7 dodatkowych ksig (deuterokanoniczne w katolicyzmie) uzna za apokryfy dodajc pniej jeszcze do nich inne teksty, bdce poza kanonem hebrajskim i katolickim. Jednake te ksigi apokryficzne w protestantyzmie cieszyy si w dalszym cigu du powag i za nieodbiegajce doktrynalnie od kanonu, bdce jego integralnym uzupenieniem. Z kolei ksigi uznane w katolicyzmie za apokryfy protestantyzm okrela mianem pseudoepigrafw.
Nie jest moliwe ustalenie penej listy ksig apokryficznych. Tego typu wykazy tworzone ju byy w staroytnoci, ale i wtedy nie obejmoway wszystkich pism niekanonicznych, zwaszcza, e przy sporzdzaniu tego typu list natrafiano na szereg trudnoci, np. wiele tych samych tekstw funkcjonowao pod rnymi tytuami, a inne nie byy znane szerszemu krgowi odbiorcw, gdy powstaway np. w niewielkich wsplnotach religijnych. Obecnie uwaa si, e apokryfw Starego Testamentu jest ok. 60 pism, a Nowego Testamentu znacznie wicej, przy czym, jak ju zostao wspomniane nie jest moliwe ustalenie nawet przyblionej liczby wszystkich niekanonicznych pism nowotestamentalnych. Jeden z bardziej znanych dokumentw wczesnochrzecijaskich, tzw. Dekrety pseudogelazjaskie - pochodzce z IV i VI w. - zawierajce wykaz ksig kanonicznych i list pism apokryficznych, wymienia tych ostatnich ponad 60 ksig, przy czym autor (lub autorzy) zaznaczaj, e wymieniaj tylko niektre z nich.
Apokryfy (pseudoepigrafy) dziel si na rne grupy w zalenoci od przyjtego kryterium: wg gatunkw literackich, autorstwa przypisanego twrcy, pochodzenia (judaistyczne, hellenistyczne), odniesienia do danego nurtu religijnego (judeochrzecijaskie, gnostyckie) i wiele innych. Najczstszym kryterium stosowanym przy podziale apokryfw jest ich przynaleno do danego gatunku literackiego, po uprzednim odniesieniu do Starego lub Nowego Testamentu.
Apokryfy (Pseudoepigrafy) Starego Testamentu
Apokryfy te s wytworem w zasadzie tylko rodowiska ydowskiego, ale nie tylko palestyskiego – wiele z nich powstao w rodowiskach diaspory babiloskiej, antiocheskiej czy aleksandryjskiej. Nawizuj one bezporednio do kanonicznych ksig Starego Testamentu, uchodzc czsto za samodzielne ksigi wite, albo za rozszerzenie ich kanonicznych odpowiednikw. W przewaajcej mierze wikszo z nich powstaa w okresie od II w. p.n.e. do koca I w.n.e. Ten okres historii Izraela obfitowa w wiele znaczcych wydarze i nowych wyzwa, jakie stany przed ydami. Przede wszystkim kwestia hellenizacji narodu i religii – starcie dwch stanowisk w onie judaizmu. Wszystkie te problemy odzwierciedlone s w pismach apokryficznych. Jednake zasadniczo apokryfy reprezentuj stanowisko harmonijnego wspistnienia monoteizmu starotestamentalnego z filozofi greck, co raczej nie sprzyjao przychylnemu spojrzeniu bardziej ortodoksyjnych rodowisk ydowskich, a pogldy tam zawarte czsto byy prezentacjami nowych idei, ktre znale mona w NT.
Znakomita wikszo apokryfw starotestamentalnych dotrwaa do naszych czasw dziki pisarzom wczesnochrzecijaskim, co nie jest przypadkiem, gdy wynikao to z faktu, e po okreleniu tzw. kanonu hebrajskiego przez rabinw zgromadzonych w Jamni, zreformowany judaizm rabiniczny jednoznacznie odegnywa si od pism odrzuconych na tyme zgromadzeniu, a wanie czsto w tych pismach chrzecijanie szukali argumentw w polemice z judaizmem rabinicznym. Apokryfy starotestamentalne inspiroway rwnie pisarzy wczesnochrzecijaskich, wywierajc przez to do wyrazisty wpyw na ich pogldy.
Wrd apokryfw starotestamentalnych wyrni mona trzy podstawowe grupy:
Opowiadania maj charakter quasi historyczny, opisuj zazwyczaj dzieje narodu w jakim wycinku, albo koleje losu jakiej osoby – nawizuj one albo do rzeczywistych wydarze, albo te (tak jest najczciej) oparte s na legendach.
Ksiga Jubileuszw;
3 Ksiga Ezdrasza;
3 Ksiga Machabejska;
Apokalipsa Mojesza;
ycie Adama i Ewy;
Testament Adama;
Wniebowstpienie Izajasza.
Pisma dydaktyczne to ksigi mdrociowe zawierajce pouczenia dotyczce spraw moralnych i religijnych. Do nich mona zaliczy:
Testamenty Dwunastu Patriarchw;
Psalm 151 i 4 dalsze;
Psalmy Salomona;
Modlitwa Manassesa;
4 Ksiga Machabejska
pisma dydaktyczne z Qumran.
Apokalipsy – nawizuj one przede wszystkim do kanonicznych ksig prorockich
Niekanoniczne pisma chrzecijaskie odegray znaczn rol w ksztatowaniu si rnych nurtw religijnych i religijno-filozoficznych w onie chrzecijastwa, same bdc czsto wytworem tyche odamw, najczciej gnostyckich.
Niektre ksigi, uznane pniej jako apokryfy, byy szeroko stosowane i komentowane w yciu religijnym chrzecijan i cieszyy si duym autorytetem w pierwszych wiekach, zanim ostatecznie uksztatowa si kanon.
Apokryficzna literatura Nowego Testamentu nie uksztatowaa si tylko w staroytnoci. Chocia jej rozwj przypada gwnie na II i III wiek, to jednak pisma te powstaway take w nastpnych wiekach, a do redniowiecza (a nawet dalej).
Przyczyn powstawania chrzecijaskiej literatury apokryficznej jest wiele. Do najwaniejszych nale przede wszystkim wzgldy teologiczne (jako wyjanienie pewnych niejasnoci gwnie z powodu powstawania coraz liczniejszych innych nurtw w onie chrzecijastwa bazujcych na rnej interpretacji przesania Jezusa lub zdarze z jego ycia), filozoficzne (w odpowiedzi na ataki filozofw pogaskich, np. Celsusa). Kolejnymi bodcami warunkujcymi powstawanie apokryfw bya z jednej strony potrzeba wyznawcw chrzecijastwa, do poznania bardziej szczegowego ycia i przesania Jezusa Chrystusa, a z drugiej strony (dotyczy to rnych odrbnych odamw w onie chrzecijastwa) uzasadnienie takich czy innych pogldw religijnych, rzekomego autorstwa ktrego z apostow, aby w ten sposb nada im rang prawdy objawionej – dotyczyo to szczeglnie pism gnostyckich.
Najoglniej apokryfy NT mona podzieli, z punktu widzenia wiernoci kanonowi biblijnemu, na:
ortodoksyjne (nieheretyckie) – nie wykraczajce doktrynalnie poza treci przedstawione w ksigach kanonicznych, bdce tylko uzupenieniem tyche;
nieortodoksyjne (heretyckie) – przede wszystkim chodzi tutaj o apokryfy gnostyckie, znaczco odbiegajce w swojej treci od ksig kanonicznych, istotnie zmieniajcymi przesanie Jezusa, albo jego pozycj i rol, a nawet wszystko razem.
Apokryfy NT zasadniczo dziel si wg gatunkw literackich, podobnie, jak i ich kanoniczne odpowiedniki, na:
Ewangelie – opisuj gwnie dziecistwo Jezusa i jego zmartwychwstanie; wikszo z nich zagina, a jeszcze inne dotrway do naszych czasw we fragmentach lub w dzieach Ojcw Kocioa, jako cytaty.